Odsetki – podstawowa forma rekompensaty
Najczęściej spotykanym w praktyce środkiem kompensacyjnym dla wierzyciela w przypadku opóźnienia są odsetki. Mimo że mowa o prawie cywilnym, a nie prawie karnym, odsetki stanowią jeden z nielicznych instrumentów prawnych, którym należy przypisać funkcję represyjną względem dłużnika. W swojej istocie mają stanowić formę zabezpieczenia terminowości zobowiązań. Co istotne, odsetki są należne wierzycielowi już w przypadku samego opóźnienia w płatności. Dla skutecznego dochodzenia odsetek nie jest konieczne pozostawanie dłużnika w zwłoce, tj. opóźnienie w spełnieniu świadczenia nie musi być następstwem okoliczności, za które ponosi on odpowiedzialność. Przekroczenie ustalonego terminu płatności jest wystarczające do zasadności wystąpienia przez wierzyciela z roszczeniem o zapłatę odsetek. Strony są uprawnione do ustalenia w drodze umowy wysokości odsetek, które będą naliczane w przypadku opóźnienia, jednakże ustawodawca przewidział ich górny limit, który wynosi w stosunku rocznym dwukrotność wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie – te z kolei są równe sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5 punktów procentowych.
Transakcje pomiędzy przedsiębiorcami
Ustawodawca, za pomocą regulacji zawartej w art. 355. § 2 k.c., wyraźnie wprowadził wymóg należytej staranności dla przedsiębiorców w ramach prowadzonych przez nich działalności gospodarczych. Powyższe oznacza, iż przekroczenie terminu płatności przez przedsiębiorcę, wiąże się z dodatkowymi środkami kompensacyjnymi dla wierzyciela. Przede wszystkim mowa o odsetkach, które są znacznie wyższe niż w regulacjach ogólnych. Obecnie obowiązujące przepisy prawa stanowią, że odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych są równe sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 10,0 punktów procentowych (za wyjątkiem sytuacji, gdy dłużnikiem jest podmiot publiczny będący podmiotem leczniczym – w tym wypadku odsetki stanowią sumę stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 8,0 punktów procentowych). Dzięki wysokiemu oprocentowaniu sama należność uboczna w postaci odsetek, szczególnie w sytuacji znaczącego opóźnienia, może posiadać istotny walor finansowy dla przedsiębiorcy. Co więcej, niezależnie od dochodzenia wyżej opisanych odsetek, art. 10 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych pozwala wierzycielowi na dochodzenie zryczałtowanej formy rekompensaty za koszty odzyskiwania należności, której wysokość wynosi równowartość: - 40 euro, gdy wartość świadczenia pieniężnego nie przekracza 5000 złotych, - 70 euro, gdy wartość świadczenia pieniężnego jest wyższa niż 5000 złotych, ale niższa niż 50 000 złotych, - 100 euro, gdy wartość świadczenia pieniężnego jest równa lub wyższa od 50 000 złotych, przy czym ustalenie pomiędzy stronami, że świadczenie pieniężne będzie spełniane w częściach, uprawnia wierzyciela do dochodzenia rekompensaty w stosunku do każdej niezapłaconej części. Z kolei art. 10 ust. 2 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych normuje uprawnienie wierzyciela do zwrotu poniesionych kosztów odzyskiwania należności przewyższających wyżej wskazane stawki, o ile pozostają one w uzasadnionej wysokości.
Naprawienie szkody na zasadach ogólnych
Zarówno w obrocie gospodarczym, jak i w stosunkach prawnych pomiędzy innymi niż przedsiębiorcy podmiotami prawa cywilnego, może dojść do sytuacji, gdy opóźnienie w płatności doprowadziło do wystąpienia znacznej szkody po stronie wierzyciela. Nie oznacza to bynajmniej, że musi się on zadowolić jedynie naliczonymi odsetkami. Po stronie dłużnika aktualizuje się odpowiedzialność odszkodowawcza każdorazowo, gdy dopuszcza się on zwłoki, omówionej w powyższej części niniejszego artykułu. Nie jest ona limitowana kwotowo, a roszczenie wierzyciela powinno odpowiadać realnie poniesionej przez niego szkodzie. W tego typu sprawach istotnym jest element wykazania związku przyczynowo – skutkowego, czyli wpływu zdarzenia (opóźnienia w płatności) na poniesioną przez wierzyciela szkodę.
Inne skutki opóźnienia w płatności
Powyżej przedstawiono jedynie podstawowe środki rekompensaty dla wierzycieli w przypadku opóźnień w płatnościach. Warto podkreślić, iż w myśl fundamentalnej zasady prawa cywilnego, jaką jest zasada swobody umów, strony są uprawnione do określania skutków opóźnienia w spełnieniu świadczenia według własnych oczekiwań, o ile treść lub cel stosunku sprawnego nie sprzeciwia się jego właściwości, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Pozostawanie przez dłużnika w zwłoce, zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego, może wierzyciela nawet uprawniać do odstąpienia od zawartej umowy. Powierzenie analizy swojej sprawy radcy prawnemu lub adwokatowi może się okazać bardzo pomocne w kontekście ustalenia przez wierzyciela przysługujących mu roszczeń, jak i uzyskania należnych świadczeń.